Słownik Pojęć Astronomicznych

A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  Ś  T  U  V  W  X  Z 





A Albedo    Współczynnik odbicia (stosunek ilości światła odbijanego do ilości światła padającego) ciała nie świecącego własnym światłem (planety, księżyca).
Analiza Widmowa    Badanie widm gwiazd, które pozwala na uzyskanie informacji o budowie chemicznej i warunkach fizycznych w atmosferze gwiazdy.
Apeks    Kierunek w przestrzeni, w którym porusza się Słońce. Położony w gwiazdozbiorze Herkulesa.
Aphelium    Najbardziej odległy od Słońca punkt orbity planety.
Apogeum    Najbardziej odległy od środka Ziemi punkt orbity Księżyca lub sztucznego satelity.
Asteroidy    Małe planetki (planetoidy), których ogromna liczba krąży wokół słońca. Orbity ogromnej większości asteroidów leżą między orbitami Marsa i Jowisza.
Astronomiczna Jednostka    Średnia odległość między Ziemią a Słońcem, stanowiąca miarę w badaniach Układu Słonecznego. Jej przyjęta wartość to: 149 597 870 kilometrów.
Atmosfera    Zewnętrzna, gazowa warstwa wokół planety, księżyca bądź gwiazdy. Nie ma wyraźnej granicy zewnętrznej i staje się z wysokością coraz rzadsza.
Atom    Najmniejsza część pierwiastka chemicznego, która może brać udział w dowolnej reakcji chemicznej zachowując swoją tożsamość. Wszystkie atomy składają się z jąder i jednego lub więcej orbitujących elektronów, które mogą tworzyć grupy, tzw. powłoki. Reakcje jądrowe mogą powodować zmianę jednego atomu w inny. W normalnym stanie atom ma tyle elektronów, ile protonów w jądrze, a więc jest elektrycznie obojętny. Większość masy atomu zawarta jest w jądrze.
AU    Patrz : Astronomiczna Jednostka
Azymut    Kąt między punktem na horyzoncie, znajdującym się dokładnie pod obiektem na sferze niebieskiej, a punktem południa.
B Biały karzeł    Końcowe, supergęste stadium gwiazdy o masie mniejszej niż 1,4 masy Słońca. Większość materii takiej gwiazdy jest w stanie zdegenerowanym. Jest małą, bardzo gęstą gwiazdą stopniowo stygnącą. Powstaje przez skurczenie się gwiazdy małej masy po ustaniu reakcji termojądrowych w jej wnętrzu.
Bozon    Cząsteczka elementarna (bądź możliwa do wyodrębnienia cząstka złożona) o spinie całkowitym. Mezony, a także fotony i inne cząstki pośredniczące, ze względu na niektóre własności, można uważać za bozony np. jądra helu, czyli cząstki alfa i inne obiekty.
Brązowy Karzeł    Obiekt o tak małej masie - mniejszej niż 0,08 masy Słońca - że nie mogą w nim zachodzić reakcje termojądrowe. Takie obiekty słabo świecą, promieniując energię wydzielaną na skutek swej kontrakcji, powodowanej przez grawitację.
C Czarna Dziura    Rezultat całkowitego zapadnięcia się (kolapsu) gwiazdy. Końcowe stadium ewolucji najmasywniejszych gwiazd. Siła grawitacji czarnej dziury jest tak duża, iż żadne promieniowanie, ani cząsteczka nie może jej opuścić. Zapadnięcie się gwiazdy do czarnej dziury związane jest ze zjawiskiem eksplozji gwiazdy supernowej.
Czerwony karzeł    Mała gwiazda o niskiej temperaturze powierzchniowej i najniższej jasności wśród gwiazd ciągu głównego.
Czerwony olbrzym    Ogromna gwiazda o niewielkiej średniej gęstości i niskiej temperaturze powierzchniowej (stąd czerwona barwa gwiazdy).
D Deklinacja    Odległość kątowa ciała niebieskiego od równika niebieskiego (wyrażona w stopniach) liczona jako dodatnia dla ciał leżących na północ od równika i ujemna na południe od niego. Jedna ze współrzędnych (druga to rektascensja) równikowego układu współrzędnych na sferze niebieskiej.
Diagram Hertzsprunga -Russela    Wykres, na którym gwiazdy są przedstawione jako punkty o współrzędnych odpowiadających typowi widmowemu i jasności (typ widmowy łączy się z temperaturą powierzchniową).
Doba    Czas, jaki zajmuje planecie (księżycowi, asteroidzie, ...) jeden obrót wokół własnej osi.
Doba Gwiazdowa    Czas pomiędzy dwoma kolejnymi górowaniami punktu równonocy wiosennej. Równa okresowi obrotu Ziemi wokół własnej osi, czyli około 23 godzinom i 56 minutom średnim słonecznym.
Doba Słoneczna    Czas między dwoma kolejnymi południami dla obserwatora w ustalonym punkcie planety (księżyca, asteroidy ... ). Dzień słoneczny trwa od wschodu do zachodu Słońca.
Droga Mleczna    Pas rozmytego światła docierającego do nas od mnóstwa gwiazd Galaktyki, której częścią jest nasz Układ Słoneczny.
Dysk akrecyjny    Dysk złożony z materii, która na skutek wewnętrznego tarcia i grawitacji opada po spirali na obiekt centralny, na przykład czarną dziurę czy gwiazdę neutronową.
E Elipsa    Wydłużona krzywa zamknięta zakreślana przez planety asteroidy i komety w ruchu wokół Słońca i przez satelity w ruchu wokół planet.
Ekliptyka    Koło wielkie na sferze niebieskiej, po którym Słońce porusza się w ciągu roku w swym ruchu na tle gwiazd. Termin pochodzi w swym ruchu na tle gwiazd. Termin pochodzi od greckiego słowa oznaczającego "linię zaćmień", gdyż zaćmienia Słońca i Księżyca mogą zachodzić tylko wtedy, gdy Księżyc w nowiu lub w pełni znajduje się w pobliżu ekliptyki.
Ekscentryczność    Wielkość określająca, o ile kształt orbity odbiega od okręgu.
Elongacja    Kąt między danym ciałem a Słońcem względem Ziemi. Maksymalna wartość Elongacji jest ograniczona i wynosi dla planet dolnych: 29 stopni - Merkury 48 stopni - Wenus Dla Planety górnej może osiągać kąt 180 stopni i wtedy mówimy o Opozycji tej Planety. W momencie Maksymalnej Elongacji Planety dolnej, następuje jej Maksimum jasności Planety widzianej z Ziemi, i planeta ta jest bardzo jasnym punktem na niebie porannym i wieczornym. Z stąd wzięła się nazwa dla planet, " Gwiazda Poranna " i " Gwiazda Wieczorna".
F Fazy ogółem    Widoczne zmiany kształtu tarczy Księżyca i dla obserwatora z powierzchni Ziemi planet dolnych planet wywołane zmianami kierunku, z jakiego patrzymy na oświetloną przez Słońce część ich powierzchni.
Foton    Kwantowa cząstka światła pośrednicząca w oddziaływaniu elektromagnetycznym.
Fotosfera    "Powierzchnia", czyli widoczna tarcza Słońca, źródło widma absorpcyjnego Słońca. Jej temperatura to około 6000 K.
G G    Przyspieszenie ziemskie, miara przyspieszenia działającego na statek kosmiczny, np. podczas startu, wyrażana jako wielokrotność przyspieszenia ziemskiego (9,81 m/s2).
Galaktyka    System zawierający miliardy gwiazd i systemów gwiazd, podobny do naszej Drogi Mlecznej. Dawniej używana nazwa "mgławica spiralna" pochodzi z okresu, gdy używano galaktyki za mgławice. Galaktyka (pisana przez duże "G") to synonim Galaktyki Drogi Mlecznej. Trzy podstawowe galaktyk to: galaktyki spiralne, eliptyczne i nieregularne.
Grawitacja    Siła ciężkości, przyciągania. Jest proporcjonalna do mas ciał, które na siebie działają, i odwrotnie proporcjonalna do kwadratu odległości między nimi.
Gromada Galaktyk    Zgrupowanie galaktyk, struktura, która w hierarchicznej budowie Wszechświata tworzy etap pośredni między galaktyką a supergalaktyką. Do największej znanej gromady galaktyk o nazwie Virgo należy, co najmniej 2500 galaktyk. Nasza galaktyka należy do niewielkiej Gromady Lokalnej liczącej około 30 galaktyk.
Grupa lokalna    Grupa co najmniej 28 galaktyk, do której należy też Galaktyka (Droga Mleczna).
Gwiazda    Jasna gigantyczna kula gazowa świecąca dzięki energii wyzwalanej przez reakcje termojądrowe zachodzące w jej wnętrzu.
Gwiazda ciągu głównego    Gwiazda leżąca na przekątniowym pasie diagramu Hertzsprunga-Russela. Gwiazdy takie produkują energię w drodze syntezy jądrowej wodoru w hel w swych wnętrzach (zob. też Diagram Hertzsprunga-Russela).
Gwiazda Neuronowa    Końcowe stadium ewolucji gwiazd o pośrednich masach. Składa się w większości z materii neutronowej. Typowy promień gwiazdy neutronowej wynosi kilkanaście kilometrów. Niektóre gwiazdy neutronowe obserwowane są jako pulsary.
Gwiazda podwójna    Para gwiazd, które obiegają się wzajemnie. Około połowy wszystkich znanych gwiazd należy do grup złożonych z dwóch lub więcej gwiazd. Znaną gwiazdą podwójna jest Syriusz (najjaśniejsza gwiazda nieba), której słabszy składnik był pierwszym znanym białym karłem.
Gwiazda zmienna    Gwiazda o zmiennej jasności.
H Halo    Okrągła otoczka świecąca wokół Słońca lub Księżyca. Powstaje w wyniku rozproszenia światła na kryształkach lodu znajdujących się w powietrzu. W innym znaczeniu: otoczenie naszej Galaktyki, struktura o kulistym kształcie, która wokół naszej galaktyki tworzą gromady kuliste.
Hiady    Otwarta gromada gwiazd w gwiazdozbiorze Byka, położona wokół najjaśniejszej gwiazdy tej konstelacji - Aldebarana, który jednak do niej nie należy.
Horyzont zdarzeń    Granica czarnej dziury. Światło wysłane z wnętrza nie może go opuścić, toteż zdarzenia wewnątrz nie są obserwowane z zewnątrz (zob. też Czarna dziura).
I Inklinacja    Kąt, pod jakim orbita satelity przecina płaszczyznę równika ziemskiego.
J Jasność    Moc promieniowania świecącego obiektu, czyli ilość energii jaką dany obiekt wysyła w jednostce czasu.
Jasność Gwiazdy    a) Jasność widoma (widoma wielkość gwiazdowa): Gwiazdy zostały podzielone pod względem jasności widomej na klasy, tak zwane wielkości gwiazdowe. Oko ludzkie dostrzega gwiazdy tylko jaśniejsze niż 6. wielkość gwiazdowa (magnitudo). Im mniejsza wielkość gwiazdowa tym jaśniejszy jest obiekt. Różnica jednej wielkości gwiazdowej odpowiada w przybliżeniu 2,5-krotnemu stosunkowi emitowanej energii.
b) jasność absolutna: Jasność, jaką miałaby dana gwiazda, obserwowana z odległości 32,6 lat świetlnych (10 parseków). Oznaczana jest literą M.
Jednostka Astronomiczna    Patrz - Astronomiczna Jednostka
Jowisz    Jest to największa planeta w naszym układzie słonecznym. Pod względem wielkości mogłaby starać się o miano gwiazdy. Jowisz była badana podczas przelotów sondy Pionier 10 i 11 oraz Voyager 1 i 2 w latach 70-tych. Obecnie znajdująca się na orbicie planety sonda Galileo dostarcza naukowcom wielu informacji na temat tej planety. Jowisz jest ogromną kulą gazów, podobnie jak Słońce. W skład tych gazów wchodzą głównie wodór i hel. Jowisz nie posiada solidnej skalistej powierzchni jako takiej. Wirująca atmosfera planety cechuje się różnorodnością barw i kolorów. Dużą zagadką tej planety jest Wielka Czerwona Plama, która jest burzą szalejącą na obszarze o wielkości zbliżonej do trzech globów ziemskich. Burza ta trwa już ponad 300 lat.
K Kometa    Małe, lodowe ciało okrążające Słońce po wydłużonej orbicie. Pod wpływem promieniowania słonecznego może wyrzucać gazy i pył, które odbijają światło Słońca i czynią kometę widoczną.
Korona    Najbardziej zewnętrzna warstwa atmosfery słonecznej widoczna gołym okiem podczas całkowitego zaćmienia Słońca.
Kosmogonia    Nauka o pochodzeniu i rozwoju Wszechświata.
Kosmologia    Nauka o budowie Wszechświata.
Księżyc    Księżyc - Naturalny satelita Ziemi. Drugi co do jasności obiekt na niebie. Odległość od Ziemi wynosi od 356 do 407 tys. Km . Nachylenie orbity do płaszczyzny ekliptyki jest równe 5 stopni i 9 min. Okres obiegu wokół Ziemi wynosi 27.3217 dni (miesiąc gwiazdowy). Okres, po którym powtarzają się fazy Księżyca wynosi 29.5306 dni (miesiąc synodyczny). Okres obrotu wokół własnej osi jest równy miesiącowi synodycznemu i dlatego z Ziemi widać tylko 1 stronę Księżyca. Masa Księżyca jest 81 mniejsza od masy Ziemi. Promień Księżyca wynosi 1738 Km. Przyspieszenie grawitacyjne jest równe w przybliżeniu 1/6 przyśpieszenia na powierzchni Ziemi - oznacza to że na Księżycu człowiek skoczyłby 6 x wyżej niż na Ziemi. Księżyc to jedyny dotychczas obiekt kosmiczny, na którym staną człowiek.
Kwadra    Faza Księżyca przypadająca co 1/4 lunacji. Przyjmuje się nów jako kwadrę zerową - wówczas w pierwszej kwadrze widoczna jest zach.(dla obserwatora na płn. półkuli Ziemi - praw) połowa tarczy Księżyca, oświetlona przez Słońce; w drugiej kwadrze, czyli pełni, widoczna jest cała tarcza Księżyca, a w trzeciej kwadrze, zwaną często ostatnią kwadrą, widać wschodnią połowę tarczy. Potocznie przez kwadrę rozumie się fazę Księżyca w kwadrze pierwszej i ostatniej.
Kwazar    Kwazary wypromieniowują gigantyczne ilości energii i są najjaśniejszymi znanymi obiektami we Wszechświecie. Ich natura nie jest jeszcze dobrze poznana.
L Leonidy    Rój meteorów związany z orbitą komety Tempela-Tuttle'a. Maksimum obfitości ok 15 listopada. Leonidy spowodowały olbrzymie deszcze meteorów w latach 1799, 1833, 1866 ale przepowiednia powrotu 1899 nie spełniła się. Okazało się że perturbacje spowodowane przez planety oddaliły orbitę Leonidów od orbity Ziemi. Leonidy jednak jeszcze są widoczne.
Libracja    Pozorne wahania Księżyca wynikające z eliptyczności jego orbity. Libracja umożliwia dostrzeżenie pewnych fragmentów powierzchni Księżyca. Zwykle ukrytych po jego nieoświetlonej stronie. Łącznie dostrzegalne jest z Ziemi 59% powierzchni Księżyca.
Lunacja    Cykl faz Księżyca pomiędzy dwoma kolejnymi nowiami. Czas trwania Lunacja nosi nazwę miesiąca synodycznego i wynosi : 29,5306 dnia. Jest to okres po którym powtarzają się fazy Księżyca.
M Mars    Mars zawsze intrygował naukowców i opinię publiczną ponieważ z wszystkich planet naszego układu słonecznego jego środowisko naturalne najbardziej przypomina ziemskie. Mimo, iż obecnie powierzchnia tej planety jest całkowicie pozbawiona wody, wielu naukowców uważa, że na Marsie istniała kiedyś woda. Klimat na Marsie jest bardzo surowy, a atmosfera stanowi jedynie cienką warstwę w porównaniu z warunkami istniejącymi na Ziemi. Planeta ta była badana podczas przelotów sondy Mariner 4, 6 i 7, w latach 1960-tych oraz przez orbitującą sondę Mariner 9 w roku 1971. Było to jeszcze zanim NASA rozpoczęła misję Viking, podczas której wystrzelono dwie sondy orbitalne i dwa lądowniki w kierunku planety, w 1975 roku. Lądowniki nie znalazły żadnych chemicznych dowodów istnienia życia na Marsie. Mars Pathfinder wylądował na planecie 4 lipca 1997 roku. Mars Global Surveyor jest z kolei odpowiedzialny za stworzenie najwyższej rozdzielczości mapy powierzchni Marsa.
Merkury    Merkury jest planetą znajdującą się najbliżej Słońca. Merkury jest mniejszy niż księżyce Ganymede i Tytan, ale większy od planety Pluton. Na powierzchni Merkurego znajduje się wiele kraterów, będących świadectwem niezliczonych kolizji z meteorytami. Stare wylewy lawy oraz uskoki tektoniczne kształtują zewnętrzną powłokę Merkurego. Merkury nie posiada atmosfery. Naukowcom udało się znaleźć dowody na istnienie polarnej czapy lodowej na tym małym gorącym globie. Merkury był badany podczas trzech przelotów sondy Mariner 10 w 1974 i w 1975 roku.
Meteoroidy    Najmniejsze ciała w przestrzeni kosmicznej. W większości odłamki komet. Meteoroid po wejściu w atmosferę ziemską staje się widoczny jako meteor (spadająca gwiazda).Największe egzemplarze osiągające powierzchnię Ziemi nazywane są meteorytami.
Meteorowe ciało    Cząstka pyłu bądź odłamek skały krążący w Układzie Słonecznym. Zjawisko meteoru (spadającej gwiazdy) zachodzi, gdy ciało meteorowe spala się na skutek tarcia w ziemskiej atmosferze. Meteoryt to większy fragment, który dociera do powierzchni Ziemi. Deszcz meteorów ma miejsce, kiedy Ziemia przechodzi poprzez strugę drobnych fragmentów, na przykład pozostałości po komecie, krążących wzdłuż jej wcześniejszej orbity.
Mgławica    Obłok międzygwiazdowego gazu i pyłu. Mgławice obserwujemy jako emisyjne, które emitują w liniach widmowych światło kosztem pochłoniętego wcześniej promieniowania gorącej gwiazdy, oraz refleksyjne, które rozpraszają światło gwiazd, lub jako ciemne mgławice zakrywające światło leżących za nimi obiektów.
Miesiąc    Kalendarzowa jednostka rachuby czasu obejmująca 28-31 dni.
Miesiąc anomalistyczny    Wynosi średnio (27-dni 13-godzin 18-min 33.1-sek) 27.5545497685 dni.
Miesiąc gwiazdowy    Właściwy okres obiegu Księżyca wokół Ziemi, po którego upływie Księżyc wraca do tego samego miejsca na tle gwiazd. Miesiąc gwiazdowy wynosi średnio (27-dni 7-godzin 43-min 11.5-sek) 27.3216608796 dni.
Miesiąc smoczy    Okres pomiędzy dwoma kolejnymi przejściami Księżyca przez ten sam węzeł orbity. Miesiąc ten wiąże się z zaćmieniami. Średnia długość miesiąca smoczego wynosi (27-dni 5-godzin 5-min 35.9-sek) 27.212222 dni.
Miesiąc synodyczny    Oparty na okresie pełnego cyklu faz Księżyca. Średnia długość miesiąca synodycznego wynosi (29-dni 12-godzin 44-min 3-sek) 29.5305902778 dni.
N NASA    National Aeronautics and Space Administration, czyli Narodowa Agencja do spraw Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej.
Neptun    Neptun był ostatnią badaną planetą przez sondę Voyager 2 w 1989 roku, podczas długiej wędrówki tej sondy po naszym układzie słonecznym. Jest to najbardziej oddalona od Słońca planeta, należąca do grupy planet gigantów. Jest to także jedna z bardziej tajemniczych planet naszego układu słonecznego. Wielka Ciemna Plama jest utworzona przez burzę szalejącą w atmosferze Neptuna, podobnie jak w przypadku Wielkiej Czerwonej Plamy Jowisza.
Nowa    "Nowa gwiazda". Określenie mylące. Nie dotyczy gwiazdy, która rzeczywiście dopiero, co powstała, lecz takiej, która gwałtownie zwiększyła swoją jasność wskutek wybuchu. Fizycznie gwiazdy nowe to ciasne układy podwójne, w których jeden ze składników jest białym karłem.
Neurino    Cząstka elementarna pozbawiona ładunku elektrycznego i mająca bardzo niską (lub zerową) masę,. Bardzo słabo oddziaływa z innymi cząstkami i dlatego jest trudna do detekcji. Powstaje na przykład przy rozpadzie beta jąder atomowych.
O Obłoki Świecące    Obłoki pyłu i lodu, znajdujące się w atmosferze ziemskiej na wysokości 80-85 km., odbijające światło słoneczne w czasie, gdy pod nimi, na powierzchni Ziemi jest już ciemna noc.
Olbrzymy i Nadolbrzymy    Duże gwiazdy o wysokiej jasności. Olbrzymy są 10-1000 razy jaśniejsze i mają średnice 10-100 razy większe od Słońca. Nadolbrzymy są największymi i najjaśniejszymi gwiazdami, tysiące razy jaśniejszymi i do 1000 razy większymi od Słońca.
Orbita    Zakrzywiona linia, wzdłuż której porusza się ciało w polu grawitacyjnym. W wypadku dwóch obiegających się ciał lub wielu małych ciał obiegających ciało wielkiej masy każda orbita leży w płaszczyźnie. Nachyleniem orbity nazywamy kąt między jej płaszczyzną a płaszczyzną odniesienia, np. ekliptyką w wypadku Układu Słonecznego. Okres orbitalny to czas, w jakim ciało dokonuje jednego obiegu (zob. też Rok, Ekliptyka).
Osobliwość    Teoretyczny punkt w czasoprzestrzeni, gdzie prawa fizyki przestają być stosowalne. Teoria przewiduje osobliwość z nieskończoną gęstością i ciśnieniem materii w centrum czarnej dziury i na początku ewolucji Wszechświata.
Oś rotacji    Linia prosta, wokół której ciało obraca się. Nachylenie osi obrotu to kąt, jaki tworzy z prostopadłą do płaszczyzny orbity.
P Parsek    Jednostka odległości równa 3,26 roku świetlnego, czyli 206 265 jednostek astronomicznych (zob. też Jednostka astronomiczna, Rok świetlny).
Perygeum    Najbliższy Ziemi punkt na orbicie okrążającego ją ciała (zob. też Apogeum).
Peryhelium    Najbliższy Słońcu punkt orbity planety.
Planeta    Względnie duże ciało o średnicy większej niż 1000 Km, obiegające Słońce lub inną gwiazdę. Świeci tylko odbitym światłem macierzystej gwiazdy.
Planetka    patrz. Asteroidy
Planetoidy    patrz. Asteroidy
Pluton    Pluton, ostatnia odkryta planeta Układu Słonecznego. Planeta? Czy może duża asteroida? Pluton ma największy mimośród i nachylenie orbity do ekliptyki ze wszystkich planet. Dawniej uważano, że taka orbita Plutona spowodowana jest jakimś ciężkim ciałem, dziesiątą planetą. Jednak później odkryto, w okolicy orbity Plutona, pas asteroid nazwany pasem Kuipera. Podobny do tego pasa między Marsem a Jowiszem, tylko większy i cięższy. Pluton może być największą asteroidą tego pasa. Możliwe jest, że międzynarodowe stowarzyszenie astronomów wykluczy Plutona z grona planet. Jak na razie broni go jego wyjątkowo duży satelita Charon i średnica powyżej 1000 km. Charon ma średnicę połowy średnicy macierzystej planety i krąży wokół niej po kołowej orbicie w odległości niecałych 20 tysięcy km. Dlatego też wielu astronomów woli mówić, że Pluton jest podwójną planetą. Planeta została odkryta w 1930 roku przez młodego wówczas astronoma Obserwatorium we Flagstaff - Clyde'a Tombaugh. Planeta ta dostała imię mitycznego władcy podziemi i ciemności - dlatego, że krąży bardzo daleko od Słońca. Charona odkryto dopiero w 1978. Kluczem do odkrycia było poszukiwanie tajemniczej planety X, ciała powodującego nieregularności w orbitach Urana i Neptuna. Jednak jego masa jest zbyt mała by tego dokonać. Dokonuje tego pas Kuipera. Jedna z hipotez o genezie plutona mówi, że planeta ta mogła być kiedyś jednym z księżyców Neptuna, jednak przez kosmiczną katastrofę, (zderzenie z kometą) został wyrzucony z orbity gazowego olbrzyma. Planeta pękła na mniejszą i większą część. Mniejsza utworzyła Charona. Powierzchnia Plutona i Charona zbudowana jest z zamarzniętego metanu, który paruje, gdy planeta zbliży się do Słońca, tworząc atmosferę. Potem z powrotem zamarza, zapełniając kratery po meteorytach. Lód metanowy ma bardzo durzy współczynnik refleksyjny. W "zimie" potrafi on tak rozświetlić planetę, że w 1976 roku uważano, że Pluton jest większy od Ziemi. Pod skorupą znajduje się prawdopodobnie zamarznięta woda i metan. Duże jądro zbudowane jest z mieszaniny skał, lodu i krzemu. Podczas, gdy powierzchnia Plutona składa się jasnego metanowego lodu, powierzchnia Charona jest z ciemnego lodu wodnego. Dawniej miała podobny skład do plutonowej, ale pole grawitacyjne planety przyciągnęło cząsteczki metanu.
Precesja    Zjawisko powodujące zmianę usytuowania osi ziemskiej w przestrzeni, wywołane głównie oddziaływaniem grawitacyjnym Księżyca i Słońca. Oś ziemska zatacza w wyniku precesji małe koło na sferze niebieskiej. Okres precesji wynosi około 26.000 lat (rok platoński). Efektem precesji jest powolna zmiana położenia biegunów niebieskich na tle gwiazd i ruch punktu równonocy po ekliptyce.
Prędkość radialna    Rzut rzeczywistej prędkości ruchu obiektu w przestrzeni na kierunek obserwator-obiekt.
Promieniowanie    Fale lub cząstki emitowane przez źródło. Promieniowanie elektromagnetyczne to energia rozchodząca się w postaci fal. W różnych zakresach długości fal ma zwyczajowe nazwy promieniowania gamma, rentgenowskiego, nadfioletowego, widzialnego, podczerwonego, mikrofalowego i radiowego. Przykładem promieniowania korpuskularnego są cząstki elementarne wyrzucane z powierzchni Słońca w postaci wiatru słonecznego lub promieniowanie kosmiczne.
Protogwiazda    Wczesny etap ewolucji gwiazdy, kiedy ma ona postać kurczącej się kuli gazowej, w której nie zachodzą jeszcze reakcje termojądrowe. Siły grawitacyjne powodują sprężanie i podwyższają temperaturę gazu, dzięki czemu może on wypromieniować energię.
Protuberancja    Ogromna masa gazu utrzymywana na pewnej wysokości nad fotosferą Słońca przez jego pole magnetyczne. Protuberancje mogą się szybko zmieniać lub trwać prawie niezmienne przez wiele dni. Ich wysokość sięga czasami kilkuset tysięcy kilometrów.
Przesunięcie ku czerwieni    Przesunięcie linii widomych, ku czerwonej części widma w wyniku efektu Dopplera. Gwiazda lub galaktyka, której linie przesunięte są ku czerwieni, oddala się od nas.
Przesunięcie ku fioletowi    Przesunięcie linii widomych, ku fioletowej części widma w wyniku efektu Dopplera. Gwiazda lub galaktyka, której linie przesunięte są ku fioletowi, zbliża się od nas.
Pulsacja    Okresowe rozszerzanie się i kurczenie gwiazdy.
Pulsar    Gwiazda neutronowa, emitująca wąską wiązkę fal radiowych, która jak latarnia morska "omiata" przestrzeń dookoła. Stąd odbierane sygnały mają postać pulsów.
R Radiant    Punkt na niebie, z którego pozornie wybiega rój meteorów.
Rektascensja    Druga obok deklinacji współrzędna dla oznaczania położenia gwiazdy w równikowym układzie współrzędnym na sferze niebieskiej. Rektascensja oznacza odległość kątową między punktem równonocy wiosennej a obiektem, mierzoną po równiku niebieskim. Rektascensję podajemy w mierze czasowej (od o do 24 godzin).
Rok    Jednostka czasu związana z ruchem obiegowym planet wokół Słońca. Rok syderyczny (gwiazdowy) to czas, w jakim planeta dokonuje obiegu Słońca w układzie określonym przez odległe gwiazdy. Rok zwrotnikowy to czas między kolejnymi przejściami Słońca przez ten sam zwrotnik (zob. też Sfera niebieska, Orbita).
Rok świetlny    Miara odległości, a nie czasu. Światło, poruszając się z prędkością 300.000 km/sek., przebywa w ciągu roku odległość około 9,5 mld. km.
Rotacja    Obrót ciała wokół własnej osi.
Równik Niebieski    Przecięcie płaszczyzny przechodzącej przez równik ziemski ze sferą niebieską.
Ruch własny    Widoczny z Ziemi ruch gwiazdy w stosunku do pewnego określonego układu odniesienia. Wyznaczany na podstawie zmian położeń gwiazd w dwu odległych epokach. Informuje nas o składowej prędkości prostopadłej do kierunku obserwator-obiekt. Nie należy go mylić z ruchem dobowym ciał niebieskich, wywołanym ruchem obrotowym ziemi wokół osi.
Ruch wsteczny    Obrót planety lub księżyca w kierunku przeciwnym do ich ruchu orbitalnego (planeta Wenus - Słońce wschodzi na zachodzie) albo ruch ciała (np. komety) wokół Słońca w kierunku przeciwnym do kierunku obiegu wszystkich planet.
S Satelita    Ciało krążące wokół większego ciała macierzystego. Naturalne satelity planet noszą nazwę księżyców. Sztuczne satelity zostały wprowadzone na orbity wokół Ziemi, Księżyca i innych planet przez człowieka (zob. też Księżyc).
Saturn    Szósta planeta od Słońca. Podobnie jak Jowisz, Saturn jest gazowym olbrzymem. Nie ma stałego gruntu, a pod grubą warstwą atmosfery znajduje się ocean metalicznego wodoru i helu. Planetę otacza wielki pierścień. Jego zewnętrzna średnica wynosi 960.000 km. Natomiast średnica pierścienia A, najdalszego widocznego z Ziemi, wynosi 274 000 kilometrów. Pierścienie Saturna, których średnica wynosi ponad 274 000 kilometrów, a grubość nie przekracza 1 kilometra, stanowią najcieńszy znany dysk w kosmosie. Proporcje te odpowiadają rozmiarom naleśnika o grubości 5 mm i średnicy 1,4 kilometra. W atmosferze Saturna występują liczne cyklony i burze. Jeden w 1933 roku był tak duży jak Wielka Czerwona Plama na Jowiszu. Ponieważ planeta jest dalej od Słońca niż Jowisz, Saturn jest spokojniejszy. Jak to zwykle, w gazowych olbrzymach bywa, ciepło jest szybko roznoszone po całej planecie. Różnica między strefą cieniu, a oświetlonym równikiem wynosi tylko 5 stopni Celsjusza. W dodatku mgła, w wyższej warstwie, ukrywa dużo szczegółów. Pasy są mniej definiowane i mniej barwne, niż te na Jowiszu. Saturn ma najmniejszą średnią gęstość ze wszystkich planet. Wynosi ona 2/3 gęstości wody. Pomimo, że jest on niewiele mniejszy od Jowisza, jest on 3 razy lżejszy. Posiada niższą zewnętrzną siłę ciężkości od Ziemskiej. Szybka rotacja planety spowodowała wybrzuszenie się równika. Różnica między średnicą równikową a południkową wynosi prawie tyle co średnica Ziemi. To wybrzuszenie, spowodowane przez niską gęstość planety pomagało produkować jego pierścień. Saturn posiada największą ilość naturalnych satelitów z pośród planet Układu Słonecznego.
Sfera niebieska    Wytworzona przez naszą wyobraźnię pusta sfera, na której powierzchni wydają się leżeć obiekty astronomiczne. Równik niebieski jest przecięciem tej sfery z płaszczyzną równika ziemskiego. Bieguny niebieskie leżą ponad biegunami Ziemi.
Słońce    Centralna gwiazda naszego Układu Planetarnego. Jest gwiazdą ciągu głównego o średniej jasności i rozmiarach. Wiek Słońca to 4,5 miliarda lat i tyle samo lat "życia" Słońcu zostało.
Supernowa    Gwałtownie wybuchająca gwiazda, której jądro kolapsuje, tworząc gwiazdę neutronową, lub czarną dziurę, a otoczka zostaje rozproszona w przestrzeni.
Ś Światło Zodiakalne    Świecenie materii rozproszonej w płaszczyźnie ekliptyki i oświetlonej promieniowaniem słonecznym. Przyjmuje kształt piramidy światła widocznej wieczorem po zachodzie Słońca, a rankiem przed wschodem.
T Teoria Wielkiego Wybuchu    Teoria zakładająca powstanie czasu, przestrzeni i materii w Wielkim Wybuchu ok. 10-20 miliardów lat temu.
Terminator    Granica między oświetloną a nieoświetloną częścią obiektu, który nie świeci własnym światłem (planety, księżyca).
Transpluton    Nazwa hipotetycznej planety naszego Układu Planetarnego, krążącej poza orbitą Plutona.
Typ widmowy    Określa z grubsza temperaturę gwiazdy. Gwiazdy podzielono na typy widmowe na podstawie analizy widmowej. Ciąg gwiazd ustawionych według malejących temperatur efektywnych odpowiada kolejno typom O, B, A, F, G, K i M. Dla dokładniejszego podziału każdy typ widmowy podzielony został na dziesięć podtypów oznaczanych liczbami od 0 - 9. Typ widmowy Słońca wynosi G2.
U Układ pierścieni    Cienki dysk złożony z pyłu i fragmentów skalnych okrążający wielkie planety w płaszczyźnie równikowej.
Układ Słoneczny    Słońce i grawitacyjnie związane ciała krążące wokół niego.
W Widmo    Pasmo o tęczowych barwach powstające poprzez rozszczepienie światła. Otrzymywane na potrzeby analizy widmowej W widmie obserwuje się m.in. linie widmowe.
Wielkość gwiazdowa    Umowna, logarytmiczna miara strumienia energii od obiektu. Wielkość obserwowana jest miarą strumienia energii, jaki rejestrujemy na Ziemi. Wielkość absolutna to wielkość, jaką miałby ten sam obiekt, gdyby znajdował się w odległości 10 parseków od Ziemi. Zgodnie z konwencją im słabszy obiekt, tym wyższa jego wielkość gwiazdowa. Strumień energii od obiektu o jedną wielkość jaśniejszego jest 2,5 razy większy.
Wielka czerwona plama    Ogromny owalny cyklon na południowej półkuli Jowisza o czerwonawej, wyróżniającej się od otoczenia barwie.
Wielki Wybuch    Patrz - Teoria Wielkiego Wybuchu
Z Zaćmienie    Zupełne albo częściowe zakrycie jednego obiektu astronomicznego przez drugi. W czasie zaćmienia Słońca Księżyc przechodzi między Ziemią a Słońcem i zakrywa część lub całą tarczę słoneczną przed obserwatorami znajdującymi się na małej części powierzchni Ziemi. Zaćmienie Księżyca ma miejsce, gdy Ziemia znajdzie się między Słońcem a Księżycem. Przechodząc przez cień Ziemi Księżyc staje się niewidoczny.
Zenit    Punkt na sferze niebieskiej dokładnie nad obserwatorem (pionowo w górę).
Zodiak    Inaczej Zwierzyniec. Dwanaście gwiazdozbiorów z otoczenia ekliptyki, których nazwy to w większości nazwy zwierząt.