Nie – poprawne są wyłącznie konstrukcje w każdym razie oraz bądź co bądź. Wyrażenie w każdym bądź razie to błąd językowy, który powstał ze skrzyżowania tych dwóch frazeologizmów. W dalszej części wyjaśniamy mechanizm tego błędu i podpowiadamy, czym go zastąpić.
Co oznacza frazeologizm w każdym razie?
Ten poprawny związek wyrazowy bywa zaliczany do partykuł. Jego podstawowe znaczenie to „mimo wszystko” lub „niezależnie od tego, co zostało wcześniej powiedziane”.
W tekstach pisanych spotkamy zbliżone zwroty: tak czy inaczej, tak czy owak czy nieco formalne jakkolwiek by było. Pełnią podobną funkcję, jednak omawiany frazeologizm traktuje się jako formę neutralną i najbezpieczniejszą.
Dlaczego w każdym bądź razie to błąd?
Niepoprawność tego połączenia wynika z kontaminacji, czyli skrzyżowania dwóch odrębnych frazeologizmów. Z jednej strony mamy poprawne w każdym razie, z drugiej poprawne bądź co bądź.
Według poradni językowych błędne wyrażenie powstało prawdopodobnie z połączenia właśnie tych dwóch związków. Taki zabieg określa się mianem innowacji frazeologicznej, która nie zyskała akceptacji normy wzorcowej.
Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN odrzuca je bezwarunkowo. Również źródła takie jak SO PWN, SJP PWN, USJP, NSPP, WSPP czy baza CKS wskazują wyłącznie formy poprawne. Podobne stanowisko prezentuje między innymi ekspertka Agnieszka Wierzbicka.
Mechanizm kontaminacji
Do błędu dochodzi wtedy, gdy ktoś mimowolnie łączy początek jednego frazeologizmu z końcem drugiego. W tym wypadku początek pochodzi z w każdym razie, a element bądź z drugiego członu.
W rezultacie powstaje zlepek, który brzmi znajomo, ale nie ma oparcia w normie. Tego typu zmiany bywają częste w mowie spontanicznej, lecz w tekstach starannych należy ich unikać.
Rola pleonazmu
Wyrażenie bądź wyraża to samo, co cząstka -kolwiek. Ta cząstka bywa z kolei używana w znaczeniu każdy, na przykład w słowach ktokolwiek czy jakkolwiek. Połączenie bądź każdy tworzyłoby zatem pleonazm, czyli tak zwane masło maślane.
Czy można używać tego w języku potocznym?
Niektórzy użytkownicy traktują to połączenie jako dopuszczalne w polszczyźnie potocznej, jednak słowniki normatywne nie podzielają tego stanowiska. Trafniej więc uznać je za błąd również w codziennych rozmowach.
Jakie formy są poprawne?
Zamiast błędnego zlepka można wybrać jeden z dwóch podstawowych frazeologizmów: w każdym razie albo bądź co bądź. Oba znaczą „mimo wszystko”, choć nie zawsze są w pełni wymienne stylistycznie.
W bardziej oficjalnych tekstach dobrze sprawdzają się także zwroty niezależnie od tego lub jakkolwiek by było. W rejestrze potocznym naturalnie brzmią z kolei tak czy owak oraz tak czy siak.
| Forma poprawna | Forma błędna | Uwaga |
| w każdym razie | w każdym bądź razie | kontaminacja dwóch frazeologizmów |
| bądź co bądź | brak | znaczy mimo wszystko |
| tak czy owak | tak albo owak | błędny spójnik |
| tak czy inaczej | tak albo inaczej, tak lub inaczej | błędny spójnik |
| jakkolwiek by było | jak by nie było | rozbicie konstrukcji |
Poprawne są tylko w każdym razie, bądź co bądź oraz ich synonimy: tak czy owak, tak czy inaczej.
Jak używać tego poprawnego zwrotu w zdaniach?
Poprawny frazeologizm pojawia się zarówno na początku, jak i w środku wypowiedzenia. Przykład „W każdym razie będę musiał się wytłumaczyć ze swojego zachowania” pokazuje, że konstrukcja sprawnie wprowadza wniosek.
W innych zdaniach może stać po fragmencie opisującym wątpliwości. Wtedy zamyka daną myśl i podkreśla, że niezależnie od wcześniejszych zastrzeżeń decyzja lub ocena pozostaje aktualna.
W Narodowym Korpusie Języka Polskiego można znaleźć poprawne użycia z lat 1969, 1988 czy 1997. Pełnią one funkcję wykładnika wnioskowania i pojawiają się zarówno w literaturze, jak i w tekstach publicystycznych.
Błędna konstrukcja również bywa notowana w korpusie, głównie w wypowiedziach z forów internetowych z lat 2007 czy 1991. Występowanie w luźnych zapisach nie zmienia jednak oceny normatywnej.
Jak unikać podobnych błędów frazeologicznych?
Najprostsza metoda to zapamiętanie gotowych, poprawnych związków wyrazowych w całości. Gdy łączy się dwa podobne frazeologizmy, często powstaje konstrukcja, która na pierwszy rzut oka wydaje się naturalna, ale narusza normę.
Warto też zwracać uwagę na pary typu tak czy owak zamiast tak albo owak oraz tak czy inaczej zamiast tak lub inaczej. Drobna zmiana spójnika potrafi zmienić poprawną formę w błąd językowy.
W razie wątpliwości można sięgnąć po inne poprawne synonimy:
- bądź co bądź,
- tak czy owak,
- tak czy inaczej,
- jakkolwiek by było,
- niezależnie od tego.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy poprawne jest wyrażenie „w każdym bądź razie”?
Nie, to błędna forma powstała przez połączenie dwóch prawidłowych związków i nie jest akceptowana przez słowniki normatywne.
Co oznacza frazeologizm „w każdym razie”?
Oznacza ‚mimo wszystko’ lub ‚niezależnie od tego, co powiedziano wcześniej’ i służy do wnioskowania lub podsumowania.
Skąd bierze się błąd językowy w „w każdym bądź razie”?
To efekt kontaminacji, czyli zlania początku jednego frazeologizmu z końcem drugiego, tworząc nienormatywną formę.
Czy można używać tej formy w mowie potocznej?
Choć niektórzy dopuszczają ją w języku potocznym, słowniki normatywne i eksperci uznają ją za błąd także w rozmowach codziennych.
Jakie poprawne zamienniki można stosować zamiast błędnego wyrażenia?
Można użyć „w każdym razie” lub „bądź co bądź”, a w zależności od rejestru także „tak czy owak” czy „niezależnie od tego”.
Czy pleonazm ma związek z tym błędem?
Artykuł wyjaśnia, że pewne łączenia elementów frazeologicznych mogą prowadzić do pleonazmu, czyli niepotrzebnego powtarzania tej samej treści.
Jak unikać podobnych błędów frazeologicznych?
Najlepiej zapamiętywać całe, poprawne związki i uważać na zamianę spójników, które może przekształcić poprawną formę w błąd.
