Eufemizm – co to jest i jak go używać?

Eufemizm to figura stylistyczna, która pozwala wyrazić nieprzyjemną lub drażliwą treść w sposób łagodniejszy, omowny. Dzięki niemu możesz mówić o rzeczach trudnych, nie łamiąc norm towarzyskich ani nie raniąc uczuć innych. Więcej o tym, jak go rozpoznać i świadomie stosować, przeczytasz w dalszej części artykułu.

Czym jest eufemizm?

Bezpośrednie nazywanie pewnych zjawisk bywa krępujące, przykre lub po prostu niegrzeczne. W takich momentach z pomocą przychodzi eufemizm – wyraz lub połączenie wyrazowe, które zastępuje określenia objęte społeczną lub kulturową cenzurą. Jego zadaniem jest złagodzenie przekazu i wywołanie neutralnych, a nawet pozytywnych skojarzeń. Aby dane słowo mogło pełnić tę funkcję, musi mieć przynajmniej jedną cechę wspólną z zamienianym, dosadnym terminem.

Samo określenie pochodzi z języka greckiego, od słów eu – „dobrze” i phemí – „mówię”. Już sama etymologia podpowiada więc, że chodzi o „dobre mówienie”, czyli takie formułowanie myśli, które omija tematy drażliwe. W klasyfikacji środków językowych omawiane zjawisko plasuje się obok takich pojęć jak dysfemizm czy wulgaryzm, stanowiąc ich bezpośrednie przeciwieństwo. Kryterium odróżniającym eufemizm od dysfemizmu jest właśnie to, że ten pierwszy świadomie unika wywoływania negatywnego nacechowania emocjonalnego.

Jakie są najważniejsze przyczyny stosowania eufemizmów?

Sięganie po łagodniejsze sformułowania rzadko jest przypadkowe. Najczęściej motywuje je chęć uniknięcia złamania tabu kulturowego lub tabu religijnego. Dotyczy to szczególnie rozmów o śmierci, cielesności czy sferze sacrum. Równie istotnym powodem bywa zwykła pruderia albo po prostu przestrzeganie norm towarzyskich, które nakazują zachowanie delikatności w kontaktach z innymi ludźmi.

Z podobnych przyczyn narodziła się poprawność polityczna, która wypracowała cały zestaw wyrażeń omownych dotyczących wieku, statusu materialnego czy pochodzenia. Wypowiadając się oficjalnie, wielu z nas podświadomie przechodzi w styl komunikacji publicznej, gdzie dosadność zastępuje się opisowością. Niejednokrotnie czynnikiem decydującym jest też empatia i dobre wychowanie – nie chcemy przecież sprawić komuś przykrości, mówiąc o jego chorobie czy niepełnosprawności wprost.

Nie można również pominąć istotnej roli autocenzury politycznej i cenzury, które są katalizatorem powstawania oficjalnych, zmiękczonych komunikatów. W ten sposób język staje się narzędziem kształtowania rzeczywistości. Gdy ktoś świadomie nagina obraz sytuacji, omawiane zjawisko zamienia się w narzędzie wpływu na odbiorcę.

Jak tworzy się eufemizmy?

Cały proces powstawania nowych, zawoalowanych określeń nosi nazwę eufemizacji. Nie jest to jeden prosty zabieg, ale raczej zestaw różnych chwytów językowych, które pozwalają ominąć niechciane pojęcie i nadać wypowiedzi odpowiedni ton. Wybór metody zależy od kontekstu, intencji mówiącego oraz stopnia drażliwości zastępowanego słowa.

Peryfraza i metafora

Jednym z najbardziej rozpowszechnionych chwytów jest peryfraza. Polega na zastąpieniu pojedynczego wyrazu jego opisowym omówieniem. Dzięki temu zamiast powiedzieć „kłamać”, można użyć formuły mijać się z prawdą. Podobnie działa metafora, która tworzy nowe znaczenie na zasadzie skojarzeń. Na przykład wyrażenie jesień życia od razu przywodzi na myśl starość, ale robi to w sposób poetycki i pozbawiony negatywnego wydźwięku. Tego typu konstrukcje są niezwykle plastyczne i silnie zakorzeniają się w świadomości zbiorowej.

Zmiany fonetyczne i litota

Zupełnie inną techniką są zmiany fonetyczne, stosowane głównie do ukrywania dosadnych słów. Polegają one na tak subtelnej modyfikacji brzmienia wyrazu, by odbiorca bez trudu odgadł, co zastępujemy. W ten sposób z przykrego wykrzyknika powstają powszechnie znane do diaska czy kurka wodna. Całkowicie odmienne podejście reprezentuje litota, czyli figura polegająca na zaprzeczeniu antonimu. Zamiast bezpośrednio orzec, że coś jest „brzydkie”, orzekamy, iż jest „nieładne”. Taki zabieg retoryczny osłabia siłę osądu, nie wymazując przy tym jego sedna.

Aluzja i pojęcia abstrakcyjne

Bardzo wygodna w zastosowaniu okazuje się również aluzja, szczególnie gdy rozmowa dotyczy sfery intymnej lub fizjologicznej. Dzięki niej mówiąc kobiece dni, wszyscy wiedzą, że ma się na myśli menstruację, ale nie pada żaden medyczny termin, który mógłby zostać uznany za zbyt bezpośredni. Bezpiecznym rozwiązaniem są także pojęcia abstrakcyjne lub dwuznaczne. Użycie małego, niepozornego słowa „to” w odpowiednim kontekście potrafi zastąpić długie opisy sytuacji objętych tabu, ponieważ nadawca i odbiorca wspólnie domyślają się jego znaczenia.

W jakich obszarach języka występują eufemizmy?

Zakres tematyczny omownych sformułowań jest niezwykle szeroki i dotyczy najbardziej newralgicznych sfer ludzkiego życia. Z ich pomocą oswajamy tematy, które w odbiorze społecznym są zbyt intymne, przerażające lub nieeleganckie.

Śmierć i starość

To bodaj najstarsze pole działania eufemizmów. Mówienie o umrzeć wprost od zawsze budziło lęk, dlatego powstało tak wiele omówień. Do najczęściej spotykanych należą odejść na zawsze, zasnąć w Panu oraz bardziej oficjalne przenieść się na łono Abrahama. Każda z tych formuł niesie ze sobą pewną dozę nadziei lub spokoju, której brak zwykłemu stwierdzeniu faktu. Podobnie rzecz się ma z starością – określenia takie jak trzeci wiek czy zaawansowany wiek podkreślają szacunek i doświadczenie, odsuwając na bok stereotyp słabości i niedołęstwa.

Fizjologia, ciało i wygląd

Funkcje fizjologiczne i budowa ciała to strefa, w której eufemizmy panują niepodzielnie. Na wymiotować mamy przynajmniej dwa barwne zastępniki: obrazowy puścić pawia i geograficznie tajemniczy pojechać do Rygi. Z kolei wizytę w toalecie można dyskretnie zapowiedzieć, mówiąc o potrzebie udania się tam, gdzie król piechotą chodzi lub do ustronnego miejsca. Do określania części intymnych przylgnęła z kolei strefa bikini, a samą miesiączkę zaszyfrowano w wyrażeniach te dni i kobieca przypadłość. Troska o cudze samopoczucie powoduje, że komentując wygląd, równie chętnie sięgamy po omówienia – osoba z nadwagą bywa nazywana puszystą, grubokościstą lub dobrze jedzącą, a brzydotę potrafi zneutralizować żartobliwy frazeologizm radiowa uroda.

Cechy charakteru i kontrowersje społeczne

Przestrzeń ludzkich zachowań i profesji to kolejny obszar, gdzie dosadność ustępuje miejsca opisowości. Kraść omawia się zgrabnie jako mieć lepkie ręce, a plotkowanie ukrywa się za zwrotem wziąć kogoś na języki. O osobie nieskorej do wysiłku powiemy raczej, że jest urodzona w niedzielę niż że jest po prostu leniwa. Interesujące są również eufemizmy odnoszące się do trudnych spraw społecznych – prostytutkę można nazwać kobietą lekkich obyczajów, córą Koryntu lub strażniczką lasu, a kochankę zdradziecko ciepłym słowem przyjaciółka. Nawet chorobę psychiczną omija się zwrotem mieć żółte papiery, a film pornograficzny bywa ironicznie podsumowywany jako film z kiepskimi dialogami.

Jaką rolę pełnią eufemizmy w życiu publicznym?

Omawiane zjawisko daleko wykracza poza prywatne konwersacje i znajduje zastosowanie w komunikacji masowej, polityce i propagandzie. Jego siła tkwi w zdolności do zmiany percepcji zdarzeń bez ich formalnego kłamania. Nowomowa partyjna w czasach Polski Ludowej wypracowała w tym celu specyficzne konstrukcje, które przeszły do historii jako przykład manipulacji językowej. Opisywanie podwyżki cen jako regulacji cen czy strajku jako przestoju w pracy pozwalało władzy utrzymywać pozory stabilizacji i kontroli nad rzeczywistością.

W przestrzeni medialnej i reklamie zabiegi te pełnią podobną funkcję. Zamiast przyznać się do błędu, firma informuje o korekcie. Gdy trzeba opisać konflikt zbrojny, często słyszymy o działaniach stabilizacyjnych. Takie neutralne sformułowania rozmywają odpowiedzialność, a przy okazji kamuflują brutalność faktów. Nie zawsze jest to jednak intencja naganna – czasem taki komunikat ma po prostu za zadanie nie eskalować strachu i podać informację w sposób znośny dla masowego odbiorcy.

„Ten świat jest opętańczo piękny, nie dlatego że jest, ale że ja go tak widzę” – pisał Bohumil Hrabal, wskazując na kreacyjną moc postrzegania.

Słynny cytat czeskiego pisarza oddaje istotę działania łagodnych zamienników. Kreują one bowiem lepszą, znośniejszą rzeczywistość językową. Trzeba jednak pamiętać, że takie „czarowanie” niesie ze sobą ryzyko – ktoś, kto nie wyłapie drugiego dna, może łatwo ulec manipulacji. Właśnie dlatego świadomość istnienia i mechanizmów powstawania eufemizmów stanowi ważny element higieny informacyjnej.