Ile jest płci? Wyjaśnienie zagadnienia z perspektywy nauki

Nie istnieje jedna, prosta odpowiedź na pytanie o liczbę płci, ponieważ samo pojęcie jest wielowymiarowe i obejmuje aspekty chromosomalne, gonadalne, hormonalne, anatomiczne oraz psychiczne i społeczne. Z perspektywy ścisłej biologii rozrodu wyróżnia się dwie role – męską i żeńską – jednak natura w całym swoim bogactwie dostarcza niezliczonych wyjątków i wariantów pośrednich, co sprawia, że rzeczywistość jest spektrum, a nie prostym podziałem na zero i jeden. Więcej na ten wielowątkowy temat przeczytasz w poniższym artykule.

Jak biologia definiuje płeć i dlaczego to nie jest proste?

Wbrew pozorom, płeć biologiczna nie opiera się na jednym, sztywnym kryterium. To raczej złożony konglomerat cech fizycznych, które w typowych przypadkach są ze sobą zgodne, ale wcale nie muszą takie być. Składa się na nią wiele warstw: od chromosomów, przez gonady i wewnętrzne narządy rozrodcze, aż po zewnętrzne genitalia i drugorzędowe cechy płciowe, które ujawniają się w okresie dojrzewania.

Najczęściej przywoływanym, szkolnym modelem jest determinacja płci przez układ chromosomów. Istotnie, u większości ssaków, w tym ludzi, działa on według schematu, gdzie kariotyp 46,XX inicjuje rozwój w kierunku żeńskim, a kariotyp 46,XY – męskim. Kluczową rolę odgrywa tu gen SRY, zlokalizowany na krótkim ramieniu chromosomu Y. Jednak nauka zna przypadki, gdzie ta reguła zawodzi, ukazując, że biologiczna rzeczywistość jest znacznie bogatsza.

Zespół feminizujących jąder – gdy geny mówią jedno, a ciało drugie

Doskonałym przykładem złożoności jest zespół feminizujących jąder, zwany również zespołem niewrażliwości na androgeny. Osoby nim dotknięte posiadają męski kariotyp 46,XY, ale ich komórki nie reagują na męskie hormony płciowe – androgeny, w tym testosteron. W rezultacie rozwijają się one fenotypowo jako kobiety, z w pełni wykształconymi zewnętrznymi narządami płciowymi, żeńską sylwetką i psychiką.

Zazwyczaj diagnoza pada dopiero w okresie dojrzewania, gdy nie pojawia się miesiączka. Mimo genetycznej męskości, kobiety te zakładają rodziny i prowadzą satysfakcjonujące życie płciowe, choć pozostają trwale niepłodne. Szacuje się, że zjawisko interpłciowości, czyli posiadania cech biologicznych niepozwalających na jednoznaczne przypisanie do płci męskiej lub żeńskiej, dotyczy około 1,7% populacji – to liczba porównywalna z odsetkiem osób rudowłosych na świecie.

Czy hormony dzielą się wyłącznie na męskie i żeńskie?

Stereotypowy podział na „męski” testosteron i „żeńskie” estrogeny jest daleko idącym uproszczeniem. Wszystkie płcie produkują te same hormony, tyle że w różnych proporcjach. Co zaskakujące, poziomy estradiolu (najsilniejszego estrogenu) i progesteronu u dorosłych mężczyzn i kobiet niebędących w ciąży są do siebie bardzo zbliżone. Gdyby szukać wyraźnej binarnej granicy w gospodarce hormonalnej, można by ją postawić jedynie między stanem „w ciąży” a „nie w ciąży”.

Poziomy hormonów są również niezwykle plastyczne i zależą od czynników zewnętrznych oraz kontekstu społecznego. Przykładowo, u przyszłych ojców oczekujących narodzin dziecka spada poziom testosteronu. Z kolei produkcja estradiolu i progesteronu wzrasta w sytuacjach rywalizacji, co przeczy stereotypowemu przypisywaniu tego zachowania jednej płci. Przed okresem dojrzewania na podstawie hormonów w ogóle nie da się odróżnić płci dziecka.

Poszukiwanie ścisłej binarności w cechach płciowych jest z naukowego punktu widzenia daremne, ponieważ płeć biologiczna jest zagadnieniem spektralnym i wielowymiarowym, gdzie przeważająca większość cech nakłada się na siebie.

Jak zmienia się rozumienie płci przez pryzmat innych kultur i historii?

Podczas gdy zachodnia nauka przez lata próbowała zamknąć płeć w ścisłych ramach biologii, wiele kultur na świecie od wieków uznaje istnienie więcej niż dwóch kategorii. Świadomość ta nie jest wynalazkiem nowoczesności – wręcz przeciwnie, binarny, europejski model jest w skali globalnej i historycznej raczej wyjątkiem niż regułą.

W Indiach za trzecią płeć uznaje się hidźra, na Samoa funkcjonuje kategoria fa’afafine, a wśród Zapoteków w Meksyku – muxe. Te grupy społeczne mają swoje tradycyjne role, a ich istnienie dowodzi, że kulturowe postrzeganie płciowości jest konstruktem plastycznym i zależnym od kontekstu. Również w historii Europy role płciowe i związana z nimi symbolika, jak choćby kolor różowy, zmieniały się radykalnie na przestrzeni zaledwie kilku stuleci.

Lista 56 opcji Facebooka a rzeczywista różnorodność

W 2014 roku Facebook, chcąc wyjść poza binarny podział, udostępnił użytkownikom możliwość wyboru customowej tożsamości płciowej z listy 56 pozycji. Szybko stała się ona obiektem politycznych sporów i karykatur. W rzeczywistości analiza tej listy pokazuje, że wiele z tych opcji to po prostu synonimy, skróty lub rozbudowane warianty tych samych pojęć.

Dla przykładu, samo bycie cispłciowym (osobą, której tożsamość jest zgodna z płcią przypisaną przy urodzeniu) można było wyrazić na wiele sposobów:

• Cis,
• Cisgender,
• Cis Woman,
• Cis Female,
• Cis Man,
• Cis Male.

Podobnie w przypadku osób transpłciowych binarnych istniało kilkanaście etykietek, takich jak Trans Man, Transgender Male czy FTM (Female to Male). Kategoria ta nie definiowała więc 56 różnych i odrębnych płci, a jedynie oferowała szeroki wachlarz słownictwa do opisania różnorodnych doświadczeń w ramach kilku głównych grup, w tym osób niebinarnych (np. Agender, Bigender, Genderfluid) i interpłciowych.

Lista ta w swoim zamierzeniu miała być inkluzywna, ale paradoksalnie pokazała, jak płynne i trudne do skodyfikowania jest pojęcie tożsamości. Niebinarność to termin-parasol, pod którym kryje się niezwykle szerokie spektrum tożsamości wykraczających poza sztywny podział na kobietę i mężczyznę. Jej istotą jest wolność od poczucia przynależności do którejkolwiek z tych kategorii lub poczucie przynależności do obu naraz, w zależności od czasu i kontekstu.

Czym jest dysforia płciowa i na czym polega procedura korekty płci?

W kontekście medycznym istotne jest odróżnienie transpłciowości od dysforii płciowej. Transpłciowość to szerokie pojęcie opisujące sytuację, gdy tożsamość płciowa osoby nie pokrywa się z płcią przypisaną przy urodzeniu. Nie każda osoba transpłciowa cierpi z tego powodu. Z kolei dysforia płciowa jest uznanym w klasyfikacjach zaburzeniem, które charakteryzuje się silnym, przewlekłym cierpieniem psychicznym wynikającym z tej niezgodności.

Przez lata próbowano leczyć dysforię za pomocą psychoterapii i farmakologii, aby dostosować umysł do ciała. Skuteczność tych metod była jednak ograniczona. Obecnie medycyna, w ściśle określonych przypadkach, rekomenduje procedurę tranzycji, czyli korekty płci, która może obejmować terapię hormonalną oraz zabiegi chirurgiczne. Celem jest dostosowanie cech cielesnych do tożsamości psychicznej, co w wielu przypadkach okazuje się jedyną skuteczną drogą do złagodzenia cierpienia.

Równocześnie zauważa się lawinowy przyrost samoidentyfikacji jako osoby LGBT+, zwłaszcza wśród bardzo młodych ludzi. Pojawia się tu ryzyko wyników fałszywie pozytywnych – sytuacji, gdy przejściowy kryzys tożsamości lub presja grupy rówieśniczej mogą prowadzić do decyzji, które w dłuższej perspektywie okażą się nietrafione. Stąd tak ważne jest prowadzenie rzetelnej, pozbawionej ideologii diagnostyki oraz badań nad zjawiskiem detranzycji, czyli powrotu do poprzedniej roli płciowej.

Prawdziwe wyzwanie polega na stworzeniu przestrzeni społecznej, która z empatią i szacunkiem traktuje cierpienie osób z dysforią płciową, a jednocześnie nie odrzuca nauki i nie podważa normatywności, która dla zdecydowanej większości społeczeństwa pozostaje fundamentem stabilnego funkcjonowania.

Jak różnorodność płci objawia się w świecie przyrody?

Ludzka złożoność w kwestii płci nie jest biologicznym ewenementem. W świecie przyrody istnieje oszałamiająca różnorodność strategii rozrodczych i systemów determinacji płci. U zwierząt obok systemu XY, dominującego u ssaków, występuje m.in. system ZW u ptaków czy system X0 u wielu owadów. Nawet zwykła muszka owocowa ma inne zasady – o płci decyduje tam stosunek liczby chromosomów X do autosomów, a obecność chromosomu Y jest nieistotna.

U roślin zjawisko to jest jeszcze bardziej skomplikowane. Oprócz dwupienności (osobne rośliny męskie i żeńskie) i jednopienności (kwiaty męskie i żeńskie na jednym osobniku), występuje trójpienność. Przykładem jest papaja, która oprócz form męskich i żeńskich posiada także osobniki obupłciowe. U około 94% roślin kwiatowych występują kwiaty obupłciowe, a u zwierząt hermafrodytyzm dotyczy około 5% gatunków.

Niektóre organizmy idą o krok dalej. U pantofelka wyróżnia się dwie płci, ale już jego bliski krewny, pierwotniak Tetrahymena, posiada ich siedem. Euplotes ma dziesięć płci, a Stylonychia – aż sto. Rozmnażanie płciowe u tych organizmów, zwane koniugacją, jest procesem wymiany materiału genetycznego, a mnogość typów płciowych znacząco zwiększa szanse na znalezienie partnera do tego aktu.

U ryb płeć może być determinowana środowiskowo, np. przez temperaturę, a niektóre gatunki potrafią zmienić płeć w trakcie życia. Z kolei determinacja płci przez haploidalność, gdzie samce powstają z niezapłodnionych, a samice z zapłodnionych jaj, dotyczy około 20% gatunków zwierząt, w tym pszczół, gdzie o wszystkim decyduje specyficzny locus CSD.

Elastyczne mechanizmy genetyczne

Nawet u ssaków płeć nie jest cechą zamrożoną na całe życie. Odkryto, że geny DMRT1 i FOXL2 nieustannie utrzymują rozwój gonad w ryzach. W warunkach laboratoryjnych ich wyciszenie może doprowadzić do przekształcenia się jąder w jajniki i odwrotnie, nawet u dorosłego osobnika. To pokazuje, jak dynamicznym i podatnym na zmiany procesem jest podtrzymywanie cech płciowych, dalekim od idei stałego i nieodwracalnego podziału.

Z jakich elementów składa się płeć człowieka?

Aby w pełni zrozumieć złożoność zagadnienia, warto spojrzeć na płeć nie jak na monolit, ale jak na zestaw wielu warstw. Medycyna i biologia wyróżniają co najmniej kilka z nich, a dla każdej mogą występować indywidualne odstępstwa od typowego schematu:

• Płeć chromosomalna – najczęściej kariotyp 46,XX lub 46,XY, ale występują też warianty z zaburzoną konfiguracją.
• Płeć gonadalna – określana przez obecność gonad czyli jąder lub jajników.
• Płeć wewnętrzna – związana z wykształceniem się przewodów wyprowadzających, jak nasieniowody czy macica i jajowody.
• Płeć zewnętrzna – oceniana po urodzeniu na podstawie wyglądu zewnętrznych narządów płciowych.
• Płeć fenotypowa – ogół drugorzędnych i trzeciorzędowych cech płciowych, takich jak sylwetka, owłosienie, barwa głosu.
• Płeć hormonalna – zależna od relacji wydzielanych hormonów, głównie androgenów i estrogenów.
• Płeć mózgowa i psychiczna – dotyczące różnic w budowie i funkcjonowaniu mózgu oraz poczucia przynależności do danej płci.
• Płeć metrykalna – prawna i społeczna, przypisana po urodzeniu i wpisana do dokumentów.

U większości ludzi wszystkie te kryteria są spójne. Jednak natura nie działa zero-jedynkowo. W rzadkich sytuacjach mogą pojawić się transpozycje – na przykład osoba z wewnętrznymi narządami żeńskimi może mieć męską tożsamość psychiczną. Właśnie dlatego dyskusja o tym, czy płeć jest kwestią tylko biologii, czy też autoidentyfikacji, jest tak złożona i nie może być sprowadzana do prostych haseł.