Ile jest krajów na świecie? Aktualna liczba państw

Odpowiedź na pytanie, ile jest krajów, zależy od przyjętej definicji – lista państw członkowskich ONZ obejmuje 193 podmioty, a wraz z Watykanem i Palestyną daje to 195. Znacznie szersze spojrzenie geopolityczne, uwzględniające terytoria o nieuregulowanym statusie, pozwala jednak wyróżnić nawet 295 odrębnych bytów. Poznaj fascynujące niuanse współczesnej kartografii politycznej i dowiedz się, dlaczego tak trudno o jednoznaczną liczbę.

Skąd bierze się to zamieszanie?

Powszechne wyobrażenie o świecie jako mozaice stałych i niezmiennych organizmów państwowych jest złudne. Od 1989 roku Polska straciła wszystkich trzech ówczesnych sąsiadów – ZSRR, Czechosłowację i NRD – które zniknęły z mapy w wyniku rozpadu lub zjednoczenia. Procesy polityczne nieustannie przekształcają mapę, a kluczowym problemem okazuje się nie tylko pojawianie się nowych tworów, ale przede wszystkim fundamenty prawne, na jakich opiera się ich uznanie.

Podstawowym źródłem, do którego najczęściej się odwołujemy, jest Organizacja Narodów Zjednoczonych, zrzeszająca obecnie 193 państwa członkowskie. Międzynarodowy Komitet Olimpijski posiada listę 241 członków, FIFA zrzesza 211 federacji, a ekskluzywny klub podróżniczy Travellers’ Century Club opracował własny spis liczący 321 jednostek. Rozbieżności te wynikają z różnych kryteriów kwalifikacji, gdzie polityka często dominuje nad geografią.

Jak odróżnić kraj od państwa?

W języku potocznym terminy „kraj” i „państwo” bywają używane wymiennie, jednak dla precyzyjnej klasyfikacji rozróżnienie to ma znaczenie fundamentalne. Konwencja z Montevideo z 1933 roku za atrybuty państwowości uznaje posiadanie stałej ludności, określonego terytorium, suwerennej władzy oraz zdolności do wchodzenia w relacje międzynarodowe. Ten ostatni warunek, sprowadzający się w praktyce do uznania przez inne podmioty, stanowi największe źródło sporów.

Wybitny badacz tego zagadnienia, dr Remigiusz Mielcarek, opracował bardziej szczegółową definicję kraju. Aby dane terytorium mogło nim zostać nazwane, musi spełniać siedem kryteriów: posiadać naturalny obszar lądowy, ściśle określone granice, stałych mieszkańców zorganizowanych w struktury społeczne z atrybutami władzy, centrum zarządzania (stolicę), prowadzić jakąkolwiek działalność ekonomiczną (choćby wydawanie znaczków) oraz mieć własne symbole identyfikacyjne – flagę i godło. Dopiero połączenie tych cech odróżnia realny byt od tworu wirtualnego, jak Republika Molosia czy Sułtanat Occusi-Ambeno.

Państwa nieuznawane – byty realne, lecz bez akceptacji

Istnienie silnej władzy nad danym terytorium nie zawsze idzie w parze z legitymacją międzynarodową. Na mapie świata znajdziemy szereg organizmów, które w pełni kontrolują swoje granice, posiadają armię i prowadzą politykę wizową, a mimo to nie są uznawane przez członków ONZ. Mechanizm ten sprawia, że rzeczywistość geopolityczna rozmija się z zapisami prawa międzynarodowego, tworząc szarą strefę tzw. quasi-państw.

Przykładem jest Somaliland, który odłączył się od pogrążonej w chaosie Somalii w 1991 roku. Kraj ten funkcjonuje jak suwerenny organizm, posiada własną armię i służby, ale dyplomatycznie nie został uznany przez żadne państwo. W zupełnie innej sytuacji znajduje się Kosowo, które po ogłoszeniu niepodległości w 2008 roku zyskało uznanie 85 członków ONZ, mimo sprzeciwu Serbii. Orzeczenie Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości z 2010 roku potwierdziło, że jednostronna deklaracja nie naruszyła prawa.

Dominacja realnej władzy nad papierowym uznaniem

Naddniestrze, separatystyczna republika na terenie Mołdawii, od 1990 roku sprawuje pełną kontrolę nad pasem ziemi o długości około 200 km. Posiada suwerenny parlament, rząd, wojsko oraz policję, a jego niezależności nie uznaje nikt poza Abchazją i Osetią Południową. Całkowity brak jurysdykcji Kiszyniowa nad tym obszarem jest faktem, który podważa sens wykazywania go jako integralnej części Mołdawii na mapach.

Jeszcze bardziej skomplikowana jest sprawa Palestyny. Palestyńska Władza Narodowa kontroluje jedynie część postulowanego terytorium, a w 2007 roku organizacja Hamas przejęła pełnię władzy w Strefie Gazy, tworząc de facto osobny byt bez uznania międzynarodowego. Sytuacja ta pokazuje, że nawet w ramach jednego, częściowo uznanego organizmu mogą istnieć kolejne ośrodki suwerennej władzy. W podobnym położeniu pozostaje Tajwan, który mimo utrzymywania stosunków z 15 członkami ONZ, przez ChRL uznawany jest za zbuntowaną prowincję.

Dla realnego istnienia państwa formalne uznanie dyplomatyczne ma mniejsze znaczenie niż faktyczna kontrola nad terytorium, suwerenne sprawowanie władzy i posiadanie własnej armii.

Rzeczywistość autonomiczna – kiedy część staje się całością

Analizując listę terytoriów zależnych, nie sposób pominąć zamorskich posiadłości państw europejskich, które ze względu na położenie geograficzne, odrębność kulturową i stopień samodzielności spełniają definicję odrębnego kraju. W koncepcji Mielcarka kluczowym kryterium wyróżnienia terytorium było znaczne oddalenie od metropolii połączone z elementami niezależności wykraczającymi poza standardową autonomię.

Doskonałą ilustracją są dwie wyspy karaibskie – Curaçao i Sint Maarten. Po rozpadzie Antyli Holenderskich w 2010 roku stały się one odrębnymi krajami autonomicznymi w ramach Królestwa Niderlandów, mając równy status z Holandią. Z kolei Saba, Bonaire i Sint Eustatius przekształciły się w gminy specjalne Holandii (Niderlandy Karaibskie), zachowując jednak status terytoriów zamorskich spoza Unii Europejskiej. Taka konstrukcja prawna tworzy skomplikowaną sieć zależności i suwerenności.

Gdzie kończy się autonomia, a zaczyna odrębność?

W Europie istnieje szereg jednostek, których odrębność może zaskakiwać. Wyspy Owcze, wchodzące w skład Królestwa Danii, nie podlegają jurysdykcji rządu w Kopenhadze. Mają własny parlament, walutę (korona Wysp Owczych) i pocztę, a co najważniejsze – nie są członkiem Unii Europejskiej, w przeciwieństwie do Danii. Podobny status bailiwatu Korony Brytyjskiej, a nie Zjednoczonego Królestwa, mają Jersey i Guernsey, co stawia je poza strukturami prawnymi Londynu i Brukseli.

W kontekście terytoriów autonomicznych szczególne miejsce zajmuje Athos, teokratyczna republika mnichów na terytorium Grecji. Ten obszar o powierzchni 390 km² prowadzi własną politykę wizową opartą na rygorystycznych limitach, a prawo unijne ma tam ograniczone zastosowanie. Obowiązuje zakaz wjazdu dla kobiet i osób o orientacji homoseksualnej oraz kategoryczny zakaz kąpieli morskich.

Konflikty zamrożone – granice zmieniające się w czasie

Wydarzenia ostatnich lat brutalnie przypomniały, że mapa polityczna świata nie jest dana raz na zawsze. Aneksja Krymu, powstanie samozwańczych republik na wschodzie Ukrainy czy działania zbrojne wokół Górskiego Karabachu dowodzą, że pytanie o liczbę krajów pozostaje niezwykle aktualne. Górski Karabach, nieuznawany przez nikogo, przestał istnieć z dniem 1 stycznia 2024 roku, co pokazuje dynamikę tych procesów.

W obrębie jednego państwa często funkcjonują obszary o znacznej niezależności. Iracki Region Kurdystanu, utworzony w 1991 roku, dysponuje własną armią Peszmerga liczącą około 100 tysięcy żołnierzy, prowadzi odrębną politykę wizową i emituje znaczki z napisem „Kurdistan Region – Iraq”. Nawiązał też współpracę wojskową z Izraelem, co stoi w sprzeczności z polityką Bagdadu. Na drugim biegunie znajduje się maleńka, zaledwie dwukilometrowa eksklawa Campione d’Italia na terenie Szwajcarii, gdzie oficjalną walutą jest frank szwajcarski, a telefonia korzysta z kodu tego kraju.

Także w stabilnych demokracjach znajdziemy przykłady zaawansowanej autonomii. Szkocja, jako kraj tworzący Zjednoczone Królestwo, prowadzi własną politykę fiskalną i posiada narodową walutę – funty szkockie. Quebec, prowincja Kanady, ma własną Kartę Praw Obywateli, odrębne siły policyjne i częściowo samodzielną politykę zagraniczną, z konsulami przy niektórych ambasadach Kanady. Te przypadki dowodzą, że granica między autonomią a odrębnym bytem jest niezwykle płynna.

Szczegółowa koncepcja klasyfikacji Remigiusza Mielcarka, poparta podróżami do 287 krajów, wyodrębnia 295 organizmów spełniających kryteria definicji: 207 suwerennych państw i 88 terytoriów zależnych.

Kluby podróżników i rankingi – współzawodnictwo w „zaliczaniu” świata

Kwestia liczby krajów wykracza daleko poza akademickie dysputy, stając się osią rywalizacji w środowisku podróżników. Powstały w 1954 roku w Kalifornii Travellers’ Century Club warunkuje członkostwo odwiedzeniem co najmniej 100 krajów z firmowej listy 321 pozycji. W spisie tym znajdują się Alaskę i Hawaje jako osobne jednostki, a Zjednoczone Emiraty Arabskie podzielono na siedem emiratów, co w ocenie Mielcarka jest przesadą, ponieważ emiraty tworzą zintegrowaną federację ze wspólną armią i polityką zagraniczną.

Jeszcze dalej idzie wirtualny klub Most Traveled People, stworzony przez Charlesa A. Valeya, który dla oceny efektywności podróżowania zaproponował podział na 872 terytoria, stany i prowincje. Artur Anuszewski, polski podróżnik i konsultant listy Mielcarka, przygotował jeszcze bardziej szczegółowy podział na ponad 1200 jednostek. Takie mnożenie bytów, zdaniem badacza, prowadzi do wypaczeń i może przerodzić się w manię kolekcjonowania miejsc zamiast rzeczywistego poznawania ich specyfiki. Podobne zastrzeżenia zgłaszali wobec różnych klasyfikacji inni obieżyświaty, z którymi Mielcarek konfrontował swe poglądy, jak Ralf West czy Alberto Pacciani.

Mikronacje – ciekawostki bez podmiotowości

Od poważnych bytów politycznych należy odróżnić mikronacje – twory istniejące głównie w sferze deklaracji. Najsłynniejszą jest Księstwo Sealand, zlokalizowane na opuszczonej platformie przeciwlotniczej na Morzu Północnym, które ze względu na brak lądowego terytorium nie spełnia podstawowej definicji kraju. Innym przypadkiem była istniejąca do sierpnia 2020 roku farma w Zachodniej Australii, gdzie Leonard George Casley proklamował Księstwo Hutt River. Jego powierzchnia wynosiła 75 km², a paszporty tego quasi-państwa posiadało ponad 13 tysięcy osób, jednak ostatecznie ziemię sprzedano, by spłacić zobowiązania podatkowe wobec Australii.

Do tej kategorii zalicza się także Seborgę, księstwo zakonne we włoskiej Ligurii, które od 1995 roku emituje własną walutę (luiggino) i znaczki, choć formalnie podlega włoskiej jurysdykcji. Te przypadki precyzyjnie oddziela opracowana przez Mielcarka definicja, której rygorystyczne stosowanie eliminuje zarówno twory bezludne (jak Baker czy Jarvis), jak i te pozbawione realnej suwerenności.

Koncepcja R. Mielcarka – próba systematyzacji

Wieloletnie badania terenowe, prowadzone do końca 2011 roku, pozwoliły Remigiuszowi Mielcarkowi odwiedzić 287 spośród 295 sklasyfikowanych przez siebie krajów. Po jego śmierci w 2012 roku aktualizacją wykazu zajął się Paweł Krzyk, który do końca 2023 roku dotarł do 292 z nich. Ich dorobek stanowi unikalną w skali światowej próbę uporządkowania skomplikowanej materii podziałów politycznych w oparciu o spójne kryteria.

W Europie koncepcja ta wyróżnia 47 państw i 19 terytoriów zależnych, przy czym kontrowersje budzi głównie ujęcie Suwerennego Wojskowego Zakonu Maltańskiego. Zakon ten, posiadający eksterytorialne parcele w Rzymie i na Malcie oraz utrzymujący stosunki dyplomatyczne ze 104 krajami, w powszechnej świadomości funkcjonuje jako organizacja humanitarna, a nie państwo. W Afryce lista objęła 56 państw i 12 dependencji, uwzględniając m.in. Saharę Zachodnią okupowaną przez Maroko oraz nieuznawany Somaliland.

Regionem o największej dynamice zmian są Karaiby i Ameryka Południowa. Barbuda, w ramach państwa Antigua i Barbuda, wymaga od nabywców ziemi posiadania odrębnego obywatelstwa Barbudy, a jej poczta stosuje znaczki z dodatkowym nadrukiem „Barbuda Mail”. Nevis, tworzące konfederację z Saint Kitts, ma własny parlament, premiera i odmienne prawo podatkowe kwalifikujące wyspę jako raj podatkowy. Na Pacyfiku i Oceanie Indyjskim odrębne byty stanowią m.in. Rodrigues – autonomiczne terytorium Mauritiusu położone 560 km od wyspy macierzystej, Wyspa Wielkanocna jako specjalne terytorium Chile odległe o 3800 km, oraz stany Sfederowanych Stanów Mikronezji – Chuuk, Kosrae i Yap – które zachowały własną kontrolę migracyjną i celną.

Kluczem do zrozumienia, dlaczego odpowiedzi są różne, jest niekonsekwencja w stosowaniu definicji kraju, która wyklucza terytoria bezludne, a uwzględnia te zamieszkane, posiadające własną symbolikę i struktury władzy.